درآمدی بر حقوق کیفری کودکان و نوجوانان

یادداشت سجاد تاج الدینی( پژوهشگر حقوق کیفری)
فارغ التحصیل مدرسه عالی قضاوت تهران و عضو مجمع نخبگان دانشگاهی حوزوی

۱٫ در دنیای امروز و بر نمایه رویکرد جهانی شده از یک سو و جهانی شدن اندیشه ها از سوی دیگر، به مرتکبان پدیده های مجرمانه با یک دید نگریسته نمی¬شود. سیاست جنایی موجب شده تا حقوق کیفری تلطیف شده و از رویکرد یک سویه و جزم گرای خود فاصله گرفته و به سوی مدارا گرایی و همگرایی حرکت کند. بدیهی است که جرایم نیز متحول شده و مرتکبان نیز متعدد گردیده اند . بر اساس تاریخ حقوق کیفری و رهیافت¬های مطالعاتی تاریخ تحولات آن، همه مرتکبان اعم از بزرگسالان، کودکان و حتی حیوانات به یک اندازه مورد کیفر قرار می¬گرفتند و هدفی جز سزا دهی مد نظر نبوده است.
۲٫ با تصویب اسناد بین المللی حقوق بشر و حقوق بشری شدن حقوق و آیین دادرسی کیفری، تابعان و سوژه-های نظام عدالت کیفری نیز با دید متفاوتی مورد نگرش قرار گرفتند و رهیافت های حقوق بشری وارد این عرصه شد و به دنبال دستاوردهای سیاست جنایی افتراقی، پاسخ به مرتکبان نیز متفاوت شد. تولد حقوق کیفری جدید تحت عنوان حقوق کیفری کودکان و نوجوانان، رهیافتی نو پیدا است.
۳٫ حقوق کیفری کودکان و نوجوانان از دو منظر مورد توجه قرار می¬گیرد: نخست، از این جهت که افراد زیر ۱۸ سال صاحب یک ضوابط و مولفه های قانونی برای پاسخ¬دهی به بزهکاری¬های خود شدند که از این منظر قواعد مربوط به جرم، مجازات، مسئولیت کیفری از یک سو و ضوابط مرتبط با تشریفات رسیدگی، حقوق دفاعی، رسیدگی قضایی و… از سوی دیگر، جدید و روزآمد شده و متفاوت از بزرگسالان قرار گرفته است. دوم، از از این جهت که در طول دو دهه اخیر به ویژه در ایران، حقوق کیفری کودکان و نوجوانان صاحب یک دیسیپلین یا رشته علمی شده که در دانشگاه ها مورد تدریس قرار می¬گیرند. بدین توضیح آن که در مقطع کارشناسی در رشته حقوق دانشجویان علاقه¬مند می¬توانند با اخذ درس حقوق کیفری کودکان و نوجوانان به مقدار یک واحد درسی، با این رشته به طور اجمالی آشنا شوند و مفاهیم و مبانی کلی را بیاموزند؛ اما در مقطع کارشناسی ارشد رشته حقوق کیفری کودکان و نوجوانان به عنوان یک رشته تحصیلی در عرض رشته حقوق کیفری و جرم شناسی(البته به عنوان زیر شاخه آزمونی آن) تاسیس شده و دانشگاه هایی همچون دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی ره و دانشگاه علوم قضایی به پذیرش دانشجو مبادرت ورزیده و متخصصانی در این عرصه را تربیت می¬کنند.
۴٫ در کنار رویکرد و رویه¬های علمی- تحصیلی، نظام عدالت کیفری ایران نیز با این رشته همگرا شده و مجتمع های قضایی و قضات در این زمینه را مورد کار بست قرار می¬دهد. به عنوان مثال، در شهر تهران، مجتمع قضایی شهید فهمیده، متشکل از دادسرا و دادگاه¬های اطفال و نوجوانان و شعبی از دادگاه¬های کیفری یک تهران در راستای دستور ماده ۳۱۵ قانون آیین دادرسی کیفری ۱۳۹۲ برای دادگاه های کیفری یک ویژه نوجوانان تاسیس و تشکیل شده است.
امید است که سیاستگذاران جنایی ایران همواره با بهره¬مندی از دستاوردها و رهیافت¬های مطالعات تطبیقی و رشته های دانش بنیان، حقوق کیفری کودکان و نوجوانان همواره توسعه یافته و به سوی تعالی پیش رود.